• Bài viết mới

  • Thư viện

  • Chuyên mục

  • Tag

  • Có 908 người theo dõi

  • Bài viết mới

  • Blog – theo dõi

  • Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

    Có 908 người theo dõi

Câu Đối Trong Văn Học Việt Nam – Trần Bích San, TS. Trần Gia Thái

Dân tộc Việt Nam từ thượng cổ đã tổ chức thành xã hội và sinh sống ở vùng đất Bắc Kỳ và miền cực bắc Trung Kỳ ngày nay. Trong lúc nước ta còn ở trình độ bán khai thì bị Trung Hoa đô hộ hơn một nghìn năm (từ 207 TTL đến 939 STL). Với chủ trương đồng hoá của người Tàu tất nhiên chúng ta không thể tránh khỏi bị ảnh hưởng sâu xa về chính trị, xã hội, tôn giáo, luân lý, phong tục, và nhất là phương diện văn học.

Sau khi Ngô Quyền đánh tan quân nhà Nam Hán trên sông Bạch Đằng, lấy lại được nền độc lập vào năm 939, nước ta vẫn bị lệ thuộc Trung Hoa về phương diện tư tưởng và văn hóa. Chữ Tàu (còn gọi là chữ Hán hay chữ Nho) được dùng làm văn tự của quốc gia trong việc học hành, thi cử, luật lệ, giấy tờ. Kinh, Truyện (Tứ Thư, Ngũ Kinh), sử sách (Bắc Sử, Cổ Văn) của Tàu được dùng làm sách giáo khoa.

Sĩ phu theo đạo Nho, học chữ Hán, thi cử, viết văn bằng chữ Nho, trước tác thơ văn cũng theo các thể văn và lề luật của văn chương Tàu. Cuối thế kỷ thứ 13, Hàn Thuyên sáng tác thi ca bằng chữ Nôm (chữ Việt được biến chế từ chữ Nho) tạo được phong trào viết văn bằng chữ Việt. Nhờ vậy, từ đó về sau mới có thêm nhiều tác phẩm bằng chữ Nôm, nhưng đa số các thể thơ văn đều phỏng theo của Tàu, chỉ có một số ít là của riêng nước ta. Thi ca tuy làm bằng chữ Nôm nhưng làm theo phép tắc thơ Tàu, niêm luật phỏng theo thơ Tàu, thi pháp của ta tức là thi pháp Tàu. Cho tới khi có Chữ Quốc Ngữ, nền văn học lịch triều đã bị văn hóa Trung Hoa ảnh hưởng nặng nề không những về đường tư tưởng mà còn về các thể văn nữa.

CÁC THỂ VĂN

Các thể văn mượn của của Tàu gồm 3 loại:

1. Vận văn: (vận = vần) loại văn có vần gồm thơ Đường Luật, thơ Cổ Phong, Cổ Phú, Đường Phú và Văn Tế.

Vận văn có vần ở câu cuối, hầu hết thi phú chữ nôm đều theo Đường cách. Bài phú sớm nhất của ta hiện còn là về đời Mạc. Văn tế theo thể Đường phú chỉ thấy xuất hiện vào thời nhà Tây Sơn.

2. Biền văn: (biền = 2 con ngựa đi sóng nhau) loại văn không có vần nhưng có đối gồm các thể Câu Đối, Tứ Lục (Chiếu, Hịch, Cáo), Văn Sách, Kinh Nghĩa (lối hát cổ).

Biền văn là loại văn có đối trong câu. Các loại biền văn có rất ít trong văn chữ Nôm. Hai thể văn sách và kinh nghĩa chỉ còn mấy bài của Lê Quí Đôn nhưng tựa như ông làm để đùa cợt với lối văn khoa cử. Thể tứ lục có vào thời nhà Tây Sơn được dùng trong chiếu, cáo, hịch.

3. Tản văn: (Tản = không bị kiềm thúc, tự do) không có vần cũng không cần phải đối, tức là văn xuôi.

Các thể văn của riêng nước ta đều thuộc về văn vần gồm có: lục bát, song thất và các biến thể của 2 loại này là hát nói, sẩm, lý, hề, điên, về tuồng có nói lối.

ĐỐI TRONG THƠ VĂN

Định Nghĩa:

Đối là 2 chữ, câu, hoặc đoạn văn đi sóng đôi với nhau cân xứng cả về ý lẫn lời.

Luật Đối:

Phép đối, một đặc tính của văn Tàu, đóng vai trò rất quan trong trong nền văn học lịch triều nước ta. Ngoài các chữ đối nhau còn có các câu hoặc đoạn văn đối nhau. Không những trong vận văn và biền văn bị bắt buộc phải dùng phép đối, mà ngay cả tản văn tuy không bắt buộc, nhưng đôi khi cũng phải dùng đến cho câu văn được cân đối, xuôi tai, êm ái, du dương.

1. Đối Ý: hai ý tưởng cân xứng nhau, chẳng hạn như trong bài “Chiều Hôm Nhớ Nhà” của Bà Huyện Thanh Quan, câu 3 & 4 là hai cảnh cân xứng trong buổi chiều tà, một bên là hình ảnh vài cánh chim bay về tổ đối lại với một bên là người lữ khách tha hương bâng khuâng nhớ nhà:

Ngàn mai lác đác chim về tổ
Dặm liễu bâng khuâng khách nhớ nhà

2. Đối Chữ: gồm có đối về thanh của chữ và đối về loại của chữ:

– Đối về thanh: vần bằng đối với vần trắc, và ngược lại, vần trắc đối với vần bằng. Trong thể thơ các chữ trong câu đều phải đối về thanh, nhưng trong thể phú, chỉ cần đối một vài chữ theo lệ đã định về thanh mà thôi.

– Đối về loại: hai chữ phải cùng một loại, có 2 loại: một là thực tự (chữ nặng) như trời đất, cây cỏ, nhà cửa, ao vườn…hai là hư tự (chữ nhẹ) như các chữ thì, là, mà, vậy, ru…Thực tự phải đối với thực tự, hư tự phải đối với hư tự. Nói cách khác, 2 chữ đối nhau phải cùng một tự loại: danh từ đối với danh từ, tĩnh từ đối với tĩnh từ, trạng từ đối với trạng từ, động từ đối với động từ… Nếu có chữ Nho thì chữ đối cũng phải là chữ Nho. Thí dụ: câu 5 & 6 trong bài “Đi Thi” của Trần Tế Xương:

Lộc nước cũng nhờ thêm giải ngạch
Phúc nhà may được sạch trường qui
(giải ngạch đối với trường qui)

Nếu 2 câu mà đối được cả về ý lẫn chữ thì được gọi là đối chỉnh hay đối cân.

VẾ CÂU ĐỐI

Vế câu đối là một trong các thể văn của Tàu. Câu đối chữ Nho là Doanh Thiếp hay Doanh Liên (Doanh = cột, Thiếp = mảnh giấy có viết chữ, Liên = đối nhau) là hai câu văn đi sóng đôi với nhau cân xứng cả về ý, chữ, và luật bằng trắc.

Vế câu đối gồm có 2 câu đi song song, mỗi câu là 1 vế. Nếu câu đối do một người làm thì câu trước gọi là vế trên, câu sau gọi là vế dưới. Nếu do hai người làm thì câu của người làm trước gọi là vế ra, câu của người làm sau đáp lại gọi là vế đối. Chữ Nho hay chữ Nôm khi viết từng chữ thì các nét đi từ trái sang phải, từ trên xuống dưới, nguyên câu thì viết và đọc từ trên xuống dưới và từ phải sang trái. Do đó, khi treo câu đối thì vế trên (hay vế ra) treo bên tay phải, vế dưới (hay vế đối) treo bên tay trái (phải hay trái của người đứng nhìn vào 2 câu đối).(1)

I. CÁC THỂ VÀ LUẬT CỦA VẾ CÂU ĐỐI

Vế câu đối không hạn chế số chữ, dài ngắn thế nào cũng được, gồm 3 thể chính sau:

1.a. Thể Tiểu Đối: câu đối có 4 chữ hoặc ít hơn:

Đông Tây! Đông Tây!
Vắng khách! vắng khách (2)

1.b. Luật Tiểu Đối:
Bằng đối với trắc và ngược lại: bắt buộc vần của chữ cuối vế trên phải ngược lại với vần của chữ cuối vế dưới. Nếu tất cả các chữ của 2 vế cùng đối nhau về bằng trắc thì tốt nhất.

2.a. Thể Câu Đối Thơ: câu đối làm theo thể thơ ngũ ngôn (5 chữ) hoặc thất ngôn (7 chữ).
– Thể ngũ ngôn:

Áo đỏ lấm phân trâu
Dù xanh che dái ngựa
(Xiển Bột)

– Thể thất ngôn:

Một chiếc cùm lim chân có đế
Ba vòng xích sắt bước thì vương
(Cao Bá Quát)

2.b. Luật Câu Đối Thơ: phải theo đúng luật bằng trắc của 2 câu thực (3 &4), hoặc 2 câu luận (5 & 6) trong lối thơ ngũ ngôn và thất ngôn.

Lưu ý: nếu thấy câu đối thơ nào không theo luật thơ ngũ ngôn và thất ngôn thì những câu ấy làm theo luật bằng trắc của thể câu đối phú. Thí dụ như câu dưới đây tuy là thất ngôn nhưng không theo luật thất ngôn mà làm theo thể câu đối phú:

Nước trong leo lẻo cá đớp cá
Trời nắng chang chang người trói người

3.a. Thể Câu Đối Phú: làm theo lối đặt câu của thể phú, có 3 loại:

A. Song Quan: (Song quan = hai cửa) là câu đối có từ 6 đến 9 chữ:

Đồ chuyên trà ấm đất sứt vòi
Cuộc uống rượu be sành chắp cổ
(Nguyễn Công Trứ, Hàn Nho Phong Vị Phú)

Miệng nhà quan có gang có thép
Đồ nhà khó vừa nhọ vừa thâm
(Trạng Quỳnh)

Trói chân kỳ ký tra vào rọ
Rút ruột tang bồng trả nợ cơm (3)
(Nguyễn Công Trứ)

B. Cách Cú: (Cách = ngăn ra, Cú = câu) mỗi vế câu đối chia làm 2 đoạn:

a. Đoạn trước ngắn, đoạn sau dài:

Đất chẳng phải chồng, / đem gởi thịt xương sao lợi?
Trời mà chết vợ, / thử xem gan ruột mần răng?
(Thày đồ xứ Nghệ khóc vợ)

Đá xanh xây cống, / hòn dưới nống hòn trên
Ngói đỏ lợp nghè, / lớp sau đè lớp trước

Ba cụ ngồi một cỗ, / cụ đủ điều cụ chẳng sợ ai
(Vế ra của Linh Mục Trần Lục)
Một đạo há hai đường, / đạo trộm cắp đạo còn nói láo (4)
(Vế đối của Tam Nguyên Trần Bích San)

b. Đoạn trước dài, đoạn sau ngắn:

Cạm Bẫy Người tạo hóa khéo căng chi! / qua Giông Tố tưởng nên Số Đỏ
Số Độc Đắc văn chương vừa trúng thế, / nỡ Dứt Tình Không Một TiếngVang (5)
(Đồ Phồn khóc Vũ Trọng Phụng mất năm 1939)

Bình gấm phất phơ, / oanh chọc én
Trướng hoa nghiêng ngửa, / phượng đè loan
(Tú Xuất, mừng đôi trai gái mới thành hôn)

C. Gối Hạc (hay Hạc Tất): mỗi vế câu đối có từ 3 đoạn trở lên, đoạn giữa (gọi là đậu câu) thường ngắn xen vào 2 đoạn kia như đầu gối giữa 2 ống chân con hạc.

– Câu đối có 3 đọan:

Ai công hầu, / ai khanh tướng, / trong trần ai ai dễ biết ai?
(Vế ra của Đặng Trần Thường)
Thế Chiến Quốc, / thế Xuân Thu, / gặp thời thế thế thời phải thế! (6)
(Vế đối của Ngô Thì Nhiệm)

– Câu đối có 4 đoạn:

Người nước Nam, / hỏi tiếng Tây chẳng biết tiếng Tây, / hỏi tiếng Tàu chẳng biết tiếng Tàu, / cho nên phải “minh tiên vương chi đạo dĩ đạo”

Nhà hướng Bắc,/người chưa rét thì mình đã rét,/người chưa bức thì mình đã bức,/mới gọi là “tiên thiên hạ nhi ưu chi ưu”(7)
(Nguyễn Khuyến)

– Câu đối có 5 đoạn:

Đồ vương tranh bá, / thôi nói chi lịch đổi số trời, / hỏi trước sau hơn bốn ngàn năm, / nước biếc non xanh, / bờ cõi ai xây bờ cõi ấy?

Vấn tổ tìm tông, / nay vẫn còn lăng xưa miếu cũ, / kể nhiều ít hai mươi lăm triệu, / con đàn cháu đống, / cỗi cành đâu chẳng cỗi cành đây!
(Ở đền thờ 18 Vua Hùng/đền Thượng)

3.b. Luật Câu Đối Phú:
– Chữ cuối 2 vế phải theo luật bằng, trắc. Chữ cuối vế trên là vần bằng thì chữ cuối vế dưới phải là vần trắc, hoặc ngược lại.
– Chữ cuối của một vế và chữ cuối của tất cả các đậu câu (tất cả các đoạn phía trước đoạn cuối cùng, kể cả đoạn đầu) phải theo luật bằng trắc: Nếu chữ cuối của vế vần bằng thì chữ cuối của tất cả đậu câu phải là vần trắc, và ngược lại.

II. CÁC LOẠI CÂU ĐỐI

Được phân loại theo ý nghĩa, câu đối gồm các loại sau đây:

1. Câu Đối Các Dịp Vui, Buồn: làm trong những dịp vui như chúc thọ, thi đỗ, đám cưới, nhà mới, thăng quan tiến chức, v.v. hoặc trong dịp tang ma, khóc người thân:

– Mừng bạn đỗ đại khoa:
Nhất cử đăng Hoàng Giáp
Toàn gia vô bạch đinh (8)

– Phúng viếng người chết:
Bác đã về rồi, đời đáng chán!
Tôi còn ở lại, rượu cùng ai?
(Tản Đà)

– Khóc vợ:

Nhà chỉn rất nghèo thay, nhờ được bà hay lam hay làm, thắt lưng bó que, sắn váy quai cồng, tất tưởi chân nam chân chiêu, vì tớ đỡ đần trong mọi việc

Bà đi đâu vội mấy, để cho lão vất va vất vưởng, búi tóc củ hành, buông quần lá tọa, gật gù tay đũa tay chén, cùng ai kể lể chuyện trăm năm
(Nguyễn Khuyến)

2. Câu Đối Thờ: tán tụng công đức tổ tiên, tiền nhân, thần thánh để treo trước bàn thờ ông bà, đình chùa, miếu mạo:

– Câu đối thờ ông bà:

Kiếm một cơi trầu thưa với cụ
Xin đôi câu đối để thờ ông (9)
(Nguyễn Khuyến)

– Treo ở đền Hùng Vương Phú Thọ:

Có tổ có tôn, có tôn có tổ, tổ tổ tôn tôn, tôn tổ cũ
Còn non còn nước, còn nước còn non, non non nước nước, nước non nhà

3. Câu Đối Tự Thuật/Tự Thán: dán hoặc treo ở chỗ ngồi chơi, nơi trà đàm, thư phòng:

– Cáo quan về quê sống:

Quan chẳng quan thì dân, chiếu trung đình ngất ngưởng ngồi trên, nào lình nào cả, nào bàn ba, xôi làm sao, thịt làm sao, đóng góp làm sao, thủ lợn nhìn lâu trơ cả mắt

Già chẳng già thì trẻ, đàn tiểu tử nhấp nhô đứng trước, này phú, này thơ, này đoạn một, bằng là thế, trắc là thế, lề lối là thế, mắt gà đeo mãi mỏi bên tai
(Nguyễn Khuyến)

– Tự vịnh khi chưa thành đạt:

Chị em ơi! ba mươi sáu tuổi rồi, khắp đông tây nam bắc bốn phương trời, đâu cũng lừng danh công tử xác

Trời đất nhẻ! gắng một phen này nữa, xếp cung kiếm cầm thư vào một gánh, làm cho nổi tiếng trượng phu kềnh
(Nguyễn Công Trứ)

– Cảnh buồn dạy học tỉnh lẻ:

Nhà lá ba gian, một thày, một cô, một chó cái
Học trò dăm đứa, nửa người, nửa ngợm, nửa đười ươi
(Cao Bá Quát)

4. Câu Đối Tức Cảnh: nhân cảnh trước mắt mà làm ngay câu đối:

– Trượt té xoạc chân:

Giơ tay với thử trời cao thấp
Xoạc cẳng đo xem đất vắn dài
(Hồ Xuân Hương)

– Cảnh thanh nhàn trăng thanh, gió mát:

Gió tựa tường ngang, lưng gió phẳng
Trăng nhòm cửa sổ, mắt trăng vuông

5. Câu Đối Đề Tặng:

– Tiệm tóc:

Cười phấn cợt son, tô điểm tóc tai người tứ xứ
Mài dao đánh kéo, mở mang mày mặt khách năm châu

– Hàng thợ nhuộm:

Đã chót nhúng tay, xấu đều hơn tốt lỏi
Quí hồ thuận mắt, thắm lắm lại phai nhiều

6. Câu Đối Trào Phúng:

– Cợt một ông Chánh Tổng bị cách mới được phục chức và có nhà mới:

Nhất cận thị, nhị cận giang, thử địa khả phong giai tị ốc
Sống ở làng, sang ở nước, mừng ông nay lại vểnh râu tôm (10)
(Nguyễn Khuyến)

– Bỡn một ông tên là Long bị chột một mắt mới đậu Phó Bảng khoa thi Võ:

Cung kiếm ra tay, thiên hạ đổ dồn hai mắt lại
Rồng mây gặp hội, anh hùng chỉ có một ngươi thôi
(Nguyễn Khuyến)

– Đùa nhà sư già rụng hết răng bị móm và chú tiểu nói ngọng:

Phất phát phóng phong phan, pháp phái phi phù phù phụng Phật
Căn căn canh cổ kệ, cao ca kỷ cứu cứu cùng kinh (11)
(Nguyễn Khuyến)

7. Câu Đối Chiết Tự: (Chiết = bẻ gãy, phân ra, tách ra, Tự = chữ) nghĩa là lấy ra từng nét hoặc từng phần rồi thêm vào một hay nhiếu nét khác của một chữ Hán và đặt thành câu đối:

Chữ Đại là cả, bỏ một nét ngang, chữ Nhân là người, chớ thấy người sang bắt quàng làm họ
Chữ Bì là da, thêm ba chấm thủy, chữ Ba là sóng, chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo (12)

8. Câu Đối Tập Cú: lấy những câu có sẵn trong sách hoặc tục ngữ ca dao để làm câu đối:

Tính ông hay, hay tửu hay tăm, hay nước chè đặc, hay nằm ngủ trưa, tuổi ngoại sáu mươi còn mạnh khoẻ
Nhà ông có, có bàu có bạn, có ván cơm xôi, có nồi cơm nếp, bày ra một tiệc thấy linh đình

9. Câu Đối Tết: dán nhà, đền, chùa vào dịp tết Nguyên Đán:

Tối ba mươi, khép cánh càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương đem quỉ tới
Sáng mồng một, lỏng then tạo hóa, mở toang ra cho thiếu nữ rước xuân vào
(Hồ Xuân Hương)

Chiều ba mươi, nợ hỏi tít mù, co cẳng đạp thằng Bần ra cửa
Sáng mồng một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà
(Nguyễn Công Trứ)

Ngoài các loại câu đối trên còn có vài loại linh tinh khác như câu đối dùng dán nơi công đường, câu đối nói lái…Có câu đối vế ra thật khó, chưa có ai đối được cho chỉnh như 2 vế ra dưới đây:

Da trắng vỗ bì bạch (13)
(Đoàn Thị Điểm)

Cha con thày thuốc về quê, gánh một gánh hồi hương phụ tử.(14)

***

Câu đối đơn giản so với các loại thơ văn khác. Vỏn vẹn chỉ có 2 câu, nhưng chữ nghĩa trong câu đối cô đọng, đãi lọc như lối chọn từ trong thơ. Câu đối hay có văn phong tự nhiên, phóng khoáng thoát ra ngoài khuôn sáo, câu văn mạch lạc, rõ ràng, chữ dùng chính xác, gợi hình tạo được âm hưởng, đọc lên nghe giòn giã, sang sảng.

Ngày xưa khi Hán học còn thịnh hành, câu đối rất phổ quát trong dân gian. Câu đối được treo trong nhà, hai bên bàn thờ ông bà, nơi công đường, đình chùa, miếu mạo. Câu đối được dùng trong việc quan hôn tang tế. Người ta thường sử dụng câu đối trong các dịp vui buồn: chúc thọ, thăng quan tiến chức, mừng thi đỗ, buồn hỏng thi, viếng người chết, khóc bạn hữu, vợ con… Người nào được một nhà khoa bảng tặng cho đôi câu đối là một vinh hạnh. Dịp Tết nhiều người đi nhờ hoặc thuê một ông đồ chữ tốt viết giúp cho câu đối để treo trước cổng hay trong nhà. Ngoài ra, trong việc bang giao với Trung Hoa, giai thoại đối đáp giữa ta và xứ Tàu cho thấy câu đối đã giúp phần nào trong việc bảo vệ quốc thể.

Trần Bích San, TS. Trần Gia Thái

 

 

CHÚ THÍCH

(01) Sau này, từ khi có Chữ Quốc Ngữ, để cho dễ đọc câu đối chữ Việt được treo ngược lại với lối treo câu đối chữ Nho, vế trên (hay vế ra) ở bên trái, vế dưới (hay vế đối) ở bên phải của người đứng nhìn đọc câu đối.

(02) Hoàng Tích Chu, chủ bút báo Đông Tây ở Hà Nội hay lui tới phố Khâm Thiên vì quen thân với bà Đốc Sao là chủ nhà hát cô đầu mặc dù ông không biết đánh trống ả đào và bà chủ cũng chưa hề gõ phách bao giờ. Có một câu đối diễu cợt hai người khi thấy họ Hoàng giơ cao roi chầu đánh mấy tiếng trống dạo “Tom! Tom!, Tom! Tom!” mà âm thanh từa tựa như:
Đông Tây! Đông Tây!

Trong khi bà Đốc gõ dịp phách đáp lại kêu “lát chát, lát chát” âm thanh nghe na ná như:

Vắng khách! Vắng khách!

Câu đối đùa bỡn dí dỏm ở chỗ chữ “đông” là đông đúc, “đông Tây” còn có nghĩa là “nhiều người Pháp”, vế dưới chữ “vắng” đối với “đông”, “khách” còn có nghĩa là người Tàu, “vắng khách” là “ít Tàu” đối với “nhiều Tây”. Thêm nữa, Đông Tây là tên tờ báo của Hoàng Tích Chu, còn vắng khách chỉ sự ế ẩm nhà cô đầu của bà Đốc Sao.

(03) Kỳ ký: tên 2 loại ngựa quí; Tang bồng: gỗ dâu và cỏ bồng, ngày xưa cung làm bằng gỗ dâu, tên bằng cỏ bồng, thường đi đôi với chữ hồ thỉ, chỉ chí trai vẫy vùng ngang dọc.

(04) Trần Bích San sinh năm 1838 theo học Hoàng Giáp Tam Đăng Phạm Văn Nghị cùng với Nguyễn Khuyến, đỗ Tam Nguyên dưới thời vua Tự Đức. Năm 1875 ông làm Tuần Phủ Hà Nội, Linh Mục Trần Lục (tên thật là Trần Hữu Triêm) mới được phong làm Khâm Sai Tuyên Phủ Sứ từ Phát Diệm lên thăm. Trong lúc trò truyện, muốn thử tài vị Tam Nguyên, Linh Mục Lục đưa ra một vế câu đối nói thác đi là đã nghe được muốn đối nhưng khó quá, nhân dịp gặp nhà đại khoa nhờ đối giùm. Vế ra như sau:

Ba cụ ngồi một cỗ, cụ đủ điều cụ chẳng sợ ai

Vế ra rất khó vì có tới 3 chữ “Cụ” với 3 nghĩa khác khau. “Cụ” là cụ đạo, tiếng gọi các Linh Mục ở miền Bắc, “Cụ” cũng có nghĩa là sẵn sàng, “Cụ” còn có nghĩa là sợ hãi. Ý và lời tỏ ra vừa ngạo mạn, vừa đắc ý của người đang gặp thời. Trần Bích San từ chối vì e rằng vế đối khiếm nhã. Linh Mục Lục cho rằng Trần Bích San không đối nổi nên càng nài ép, nại cớ đây là chuyện văn chương văn hành công khí, không có gì phải e ngại. Trần Bích San lúc đó mới bèn ứng khẩu đối lại:

Một đạo há hai đường, đạo trộm cắp đạo còn nói láo

Dùng chữ “Đạo” đối với chữ “Cụ” là tuyệt hay. Chữ “Đạo” cũng có 3 nghĩa: “Đạo” là cố đạo tiếng dùng gọi các Linh Mục, “Đạo” cũng có nghĩa là con đường, “Đạo” còn có nghĩa là trộm cắp. Ý và lời mỉa mai kẻ tu hành không giữ được đạo hạnh, xu thời theo thực dân Pháp không biết xấu hổ với đất nước mà còn lên mặt đắc chí.

(05) Cạm Bẫy Người, Giông Tố, Số Đỏ, Trúng Số Độc Đắc, Dứt Tình, Không Một Tiếng Vang là tên các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

(06) Ngô Thì Nhiệm, con Ngô thì Sĩ, đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775) đời vua Lê Hiển Tông nhà Hậu Lê, là một danh sĩ Bắc Hà. Khi được Ngô Văn Sở ngầm báo Vũ Văn Nhậm có ý làm phản, Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc lần thứ 2 (1788) bắt Nhậm và giết đi. Bắc Bình Vương ở lại đặt các quan lục bộ và trấn thủ, để Lê Duy Cẩn làm giám quốc, chủ trì các việc tế lễ, dùng Ngô Thì Nhiệm làm Lại Bộ Tả Thị Lang. Đổi đặt quan quân, chỉnh đốn mọi việc xong, Nguyễn Huệ về Nam, để Ngô Văn Sở ở lại giữ Bắc Hà. Khi quân Tàu sang xâm chiếm nước ta vua Quang Trung đem quân ra Bắc đại phá quân Thanh vào ngày Tết Nguyên Đán năm Kỷ Sửu (1789), rồi sai Ngô Thì Nhiệm viết thư xin giảng hoà. Sau đó mọi việc giao thiệp với nhà Thanh trao cho ông và Phan Huy Ích đảm trách. Năm 1792 ông được cử làm Chánh Sứ sang Tàu. Khi Nguyễn Ánh lấy được Thăng Long, ông bị bắt và giao cho Đặng Trần Thường trị tội (ông và Thường vốn là bạn học thuở nhỏ và cả 2 đều nổi tiếng hay chữ, Thường theo phò Chúa Nguyễn). Thường cho giải ông và Phan Huy Ích ra trước Văn Miếu, trước khi sai lính đánh đòn, ông và Thường đã đối đáp với nhau bằng câu đối trên. Ông bị đòn đau nên khi được đưa về quê thì mất.

(07) “Minh tiên vương chi đạo dĩ đạo” nghĩa là làm sáng tỏ cái đức của vua đời trước mà noi theo. “Tiên thiên hạ nhi ưu chi ưu” nghĩa là lo trước những điều lo của mọi người.

(08) Hoàng Giáp: Tiến Sĩ đệ nhị giáp. Bạch đinh: chân trắng. Thi một lần đỗ ngay Tiến Sĩ, cả nhà ai cũng có bằng cấp, chức vị, phẩm hàm.

(09) Sắp tới ngày Tết người hàng xóm sai con đem một cơi trầu sang xin Tam nguyên yên Đổ một đôi câu đối về thờ ông bà. Lúc đó Nguyễn Khuyến đang đứng bên bờ dậu đã nghe biết, cười bảo người con:
– Thôi, ta chẳng phải làm nữa, bố anh đã làm rồi!
Người con ngơ ngác không hiểu, Nguyễn Khuyến thong thả đọc cho đôi câu đối giống như lời người bố đã dặn con:

Kiếm một cơi trầu thưa với cụ
Xin đôi câu đối để thờ ông

(10) “Nhất cận thị, nhị cận giang”: thứ nhất gần chợ, thứ nhì gần sông. Tị ốc: do câu “Đường ngu chi thời, khả tị ốc nhi phong” nghĩa là về đời Đường Ngu nước có nhiều người hiền nên nhiều nhà ở liền vách nhau đều được khen thưởng. Vế trên toàn chữ Hán, vế dưới toàn chữ Nôm, đây là câu đối độc đáo nhất trong kho tàng câu đối của nuớc ta.

(11) Câu đối này Nguyễn Khuyến làm để diễu cợt chú tiểu nói ngọng và nhà sư già ở chùa Đọi thuộc tỉnh Hà Nam thiếu đạo đức, tin vào bùa phép bậy bạ. Hai câu chữ Nho dịch nôm có nghĩa là:

Phất phơ cờ phướn bay trước gió, đạo pháp làm phép đốt bùa, bùa đem thờ Phật
Oang oang hòa giọng đọc kệ cổ, cất cao tiếng nghiền ngẫm kinh, nghiền ngẫm đến cùng

Câu đối rất hợp với cảnh chùa nhưng khi đọc lên thì vế trên rõ ra là giọng nói phều phào của vị sư già bị móm rụng hết răng, vế dưới đúng là tiếng nói ngọng líu ngọng lo của chú tiểu phát âm sai một số chữ.

(12) Chữ Hán “Đại” (lớn, cả) nếu lấy đi nét ngang ở trên thì thành chữ “Nhân” (người). Chữ “Bì” (da) thêm 3 chấm thủy bên trái thành chữ “Ba” (sóng).

(13) “Da trắng” cũng là “Bì bạch”. Bì bạch vừa là danh từ vừa là động từ, đọc lên có âm thanh như tiếng vỗ vào da.

(14) “Hồi hương” = về quê; “Phụ tử” = cha con.  Nhưng cả 2 chữ còn là tên hai vị thuốc Bắc nữa.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

– Bảo Vân & Quỳnh Liên Tử, Giai Thoại Câu Đối, nxb Quê Hương, Canada, 1983.
– Dương Quảng Hàm, Văn Học Việt Nam, nxb Viet Nam Foundation tái bản, Virginia, Hoa Kỳ 1977.
– Dương Quảng Hàm, Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển, nxb Trung Tâm Học Liệu, Bộ Giáo Dục tái bản lần thứ 9, Sàigòn, 1968.
– Dương Quảng Hàm, Việt Nam Văn Học Sử Yếu, nxb Bộ Giáo Dục tái bản, Sàigòn, 1968.
– Lãng Nhân, Chơi Chữ, nxb Zieleks, Texas, Hoa Kỳ, 1978.
– Lãng Nhân, Giai Thoại Làng Nho, nxb Nam Chi Tùng Thư, Sàigòn, 1966.
– Lê Kim Ngân, Võ Thu Tịnh, Nguyễn Tường Minh, Văn Học Việt Nam Thế Kỷ Thứ XIX, Phần Cổ Văn, nxb Văn Hiệp, Sàigòn, 1960.
– Ngô Đức Thọ, Nguyễn Thúy Nga, Nguyễn Hữ Mùi, Các Nhà Khoa Bảng Việt Nam 1075-1919, nxb Văn Học, Hà Nội, 2006.
– Nguyễn Văn Ngọc, Câu Đối, nxb Vĩnh hưng Long, Hànội, 1931.
– Phạm Thế Ngũ, Việt Nam Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên, quyển 2, nxb Quốc Học Tùng Thư, Sàigòn, 1962.
– Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, quyển 2, nxb Vĩnh & Thành, Hànội 1928, Bộ Giáo Dục tái bản, Sàigòn, 1971.

.

Túy Phượng chuyển bài

6 phản hồi

  1. Ủa, tui nhớ Ngô Quyền giành độc lập cho nước nhà vào năm 938 mà, đâu phải 939 ?…

  2. Đúng là Ngô Quyền từ Ái châu đem quân ra thành Đại La hỏi tội Kiều Công Tiễn vào một ngày cuối Đông năm Mậu Tuất. Dẹp xong nội loạn, người anh hùng dân tộc Ngô Quyền trương cờ đại nghĩa từ Đại La chống quân Nam Hán lần thứ hai. Nhiều tài liệu kể cả sách giáo khoa lịch sử Việt Nam đều ghi chiến thắng Bạch Đằng Giang lẫy lừng vào cuối năm 938.
    Sau đó mùa xuân năm Kỷ Hợi (939), Ngô Quyền quyết định bỏ chức Tiết độ sứ, tự xưng vương, thành lập một vương quốc độc lập lấy kinh đô cũ của Âu Lạc là Cổ Loa làm kinh đô nước Việt.

    Có lẽ tác giả bài viết này nhằm vào thời gian Ngô Quyền chính thức xưng vương, lập ra triều đại nhà Ngô độc lập chấm dứt hoàn toàn thời Bắc thuộc kéo dài trên nghìn năm.

    Bạn Anh Mã rất thuộc lịch sử nước nhà nhất là chiến thắng Bạch Đằng Giang oai hùng.

    Cám ơn bạn nhiều, đọc kỹ và đã giúp làm sáng tỏ mốc thời gian. 🙂
    😛

  3. Tôi thật ngạc nhiên với bài viết này của tác giả vì có nhiều điều không đúng. Xin đan cử vài thí dụ:
    -1/ Hai câu câu thơ trong bài CHIỀU HÔM NHỚ NHÀ của bà Huyện Thanh Quan không phải như tác giả đã viết, mà là:
    ” Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi
    Dặm liễu sương sa khách bước dồn”, vì toàn bài bà đã gieo vần “ÔN” , thì “nhớ nhà” làm sao mà vần với các từ “hôn,đồn,thôn, ôn”. Một người làm thơ Đường sơ đẳng cũng thấy điều này.Đó là chưa nói đến ý thơ và nghệ thuật giũa các câu thơ của bà HTQ và hai câu của tác giả viết cách xa một trời, một vực.Bài thơ này có lẽ cũng không lạ gì với chúng ta.
    2/ Câu đối Song Quan, theo gs Dương Quảng Hàm trong Việt Nam Văn Học Sử Yếu có từ 5 đến 9 chữ (không phải 6 như tg đã viết).
    3/ Về câu Gối Hạc, đoạn giữa không gọi là đậu câu. Tác giả đã nhầm lẫn. Chữ cuối mỗi đoạn gọi là Chữ Đậu Câu. Vì câu gối hạc có từ 3 đoạn trở lên, nên có thể có nhiều chữ đậu câu, không cứ phải là đoạn giữa.Nếu chữ cuối vế là vần trắc, thì tất cả chữ đậu câu phải vần bằng, và ngược lại. Xin lấy một thí dụ của gs Dương Quảng Hàm (các chữ đậu câu tôi viết in hoa cho dễ nhận):
    Vế 1: Quan chẳng quan thì DÂN (b),/ Chiếu trung đình ngất ngưỡng ngồi TRÊN (b),/nào lính, nào cả, nào bàn BA (b),/ xôi làm sao, thịt làm sao, đóng góp làm SAO (b)/ thủ lợn nhìn lâu trơ cả MẮT (t)
    Vế 2: Già chẳng già thì TRẺ (t),/ đàn tiểu tử nhấp nhô đứng TRƯỚC (t)/ này phú, này thơ, này đoạn MỘT (t),/bằng là thế, trắc là thế, lề lối là THẾ (t),/mắt gà đeo mãi mỏi bên TAI (b)
    Do đó, câu đối tác giả đưa ra làm thí dụ thuộc loại câu cách cú, có hai đoạn mỗi vế:
    Ai công hầu, ai khanh tướng,/ trong trần ai ai dễ biết ai.
    Thế Chiến quốc, thế Xuân Thu,/ gặp thời thế thế thời phải thế
    4/ Câu đối “Một chiếc cùm lim chân có đế
    Ba vòng xích sắt bước thì vương
    Chỉ là tương truyền của Cao Bá Quát. Tuy có chơi chữ “đế” đối với “vương” nhưng trong câu đối ấy loại tự khác nhau, nên không thể đối được vì: chân, đế là danh từ/ bước, vương là động từ. Một “Thánh Quát” có thể phạm phép đối thế chăng?
    Còn một số cần góp ý, nhưng có lẽ đã quá dài. Cám ơn chị Túy Phượng và Anh Mã, chị Huệ đã trao đổi để học hỏi nhau.

  4. Thân chào anh Doãn Lê, bạn Anh Mã, và em Huệ,

    Xin lỗi tất cả mình chậm trao đổi với mọi người. Gần 2 tuần nay phần vì mình không được khỏe, phần vì bị tai nạn xe cộ và bị thương hai chân và hai cổ tay không dễ dàng ngồi vào máy để gõ được, phần vì tất bật với bao công việc vây quanh do mùa lễ đến nên thực là lực bất tòng tâm. Xin các vị niệm tình tha thứ. 🙂

    @ Anh Mã… cám ơn bạn đã đọc rất kỹ và quan tâm chia sẻ làm sáng tỏ mốc thời gian cho bài. Mình sẻ cố gắng chuyển câu hỏi của bạn đến tác giả.

    @ Em Huệ… cám ơn em thật nhiều đã kịp thời giúp chị trao đổi với bạn Anh Mã làm sáng tỏ thêm mốc thời gian của bài.

    @ Anh Doãn… như thường lệ, mình rất vui có anh ghé thăm và chia sẻ. Mình cám ơn anh nhiều. Mình thú thật với anh Doãn là mình sẽ không dám lạm bàn về những đề tài mà mình hiện chưa hiểu biết đầy đủ trong phạm vi nghiên cứu & nhận định của tác giả “Trần Bích San, TS. Trần Gia Thái”. Vậy mình chỉ xin được đứng dựa cột mà nghe & học hỏi thêm nên mình xin được chuyển tất cả những đóng góp của anh đến tác giả của bài và hy vọng anh sẽ được tác giả trao đổi với anh thỏa đáng hơn anh Doãn nhé. 🙂

    Sức khỏe & an lạc luôn ở cùng tất cả ! 🙂

  5. Ui, chị túy Phượng bị tai nạn xe. . Dù sao trong cái rủi cũng có cái may đấy chị ạ. Vậy là vui rồi. Tay chân bị thương thời gian sẽ lành.Cầu chúc chị mau bình phục, và nhớ…cẩn thận hơn.
    Bài chị chuyển về cho BMH luôn có nhiều điều để học hỏi. Tánh tôi rất thích được trao đổi về những vấn đề trong cuộc sống để làm giàu thêm cho kiến thức ít ỏi của mình chứ không có ý phê bình hay tranh luận. Vậy nhờ chị gởi góp ý của tôi đến 2 tác giả theo tinh thần ấy, chị nhé. Cám ơn chị nhiều. Hy vọng hôm nay sk chị đã đỡ hơn nhiều .
    DL

  6. Vâng, anh Doãn. Cám ơn anh Doãn đã quan tâm. Hôm nay mình đã đở đau hơn nhiều nên mới vào BMH được đấy ạ !

    Anh Doãn khỏe nhé !

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.

Nội San Chuyên Tiếng Anh

Nurturing Language Talents

Khải Đơn

Thời gian trên đường

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Blogs Of The Day

Just another WordPress.com weblog

Thiền Tịnh Tâm

Tâm tịnh đời vui

%d bloggers like this: